Diwali Panchparva એટલે દિવાળીના પાંચ પવિત્ર પર્વો, જેની સાથે હિંદુ ધર્મની અલગ-અલગ પૌરાણિક માન્યતાઓ જોડાયેલી છે. ધનતેરસથી શરૂ થઈને ભાઈબીજ સુધી ચાલતા આ ઉત્સવમાં લક્ષ્મીપૂજન, નરક ચતુર્દશી, દીપોત્સવ, ગોવર્ધન પૂજા અને ભાઈ-બહેનના પ્રેમનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. ધાર્મિક પરંપરાઓ મુજબ આ પર્વોની શરૂઆત સતયુગથી થઈને ત્રેતાયુગ અને દ્વાપર યુગની ઘટનાઓ સાથે જોડાયેલી છે.
દિવાળીને માત્ર પ્રકાશનો તહેવાર નહીં, પરંતુ ધન, આરોગ્ય, સુખ-સમૃદ્ધિ અને સંબંધોની ઉજવણી તરીકે પણ જોવામાં આવે છે. તેની પાછળની દરેક પરંપરાની પોતાની અલગ પૌરાણિક કથા છે.
સતયુગમાં સમુદ્રમંથનથી લક્ષ્મીપૂજનની પરંપરા
દિવાળીની સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ પરંપરા માતા લક્ષ્મીની પૂજા છે. વિષ્ણુ પુરાણ અને શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણમાં સમુદ્રમંથન દરમિયાન માતા લક્ષ્મીના પ્રાગટ્યનું વર્ણન મળે છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર કારતક મહિનાની અમાસે માતા લક્ષ્મી પ્રગટ થયાં હતાં. આ માન્યતાને કારણે દિવાળીની રાત્રે લક્ષ્મીપૂજન કરવામાં આવે છે.
Diwali Panchparva: પાંચ દિવસ પાછળની પૌરાણિક કથાઓ
ત્રેતાયુગમાં ભગવાન શ્રીરામ 14 વર્ષનો વનવાસ પૂર્ણ કરીને માતા સીતા અને લક્ષ્મણ સાથે અયોધ્યા પરત ફર્યા હતા. લોકમાન્યતા મુજબ તેમના આગમનની ખુશીમાં અયોધ્યાવાસીઓએ દીવા પ્રગટાવીને ઉત્સવ મનાવ્યો હતો. જોકે, વાલ્મીકિ રામાયણમાં કારતક અમાસે આખા અયોધ્યા નગરમાં દીપોત્સવ યોજાયો હોવાનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ નથી.
દ્વાપર યુગમાં નરકાસુરના વધની કથા નરક ચતુર્દશી સાથે જોડાયેલી છે. માન્યતા મુજબ ભગવાન કૃષ્ણે સત્યભામાની મદદથી નરકાસુરનો વધ કરીને તેની કેદમાંથી મહિલાઓને મુક્ત કરાવી હતી. આ ઘટનાની ખુશીમાં દીવા પ્રગટાવવાની પરંપરા શરૂ થઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે.
દિવાળીના બીજા દિવસે ગોવર્ધન પૂજા થાય છે. પૌરાણિક કથા પ્રમાણે ભગવાન કૃષ્ણે ઇન્દ્રના કોપથી બ્રજવાસીઓને બચાવવા ગોવર્ધન પર્વત પોતાની નાની આંગળી પર ઊંચક્યો હતો. આ ઘટનાની યાદમાં ગોવર્ધન પૂજા કરવામાં આવે છે.
ધનતેરસ અને ભાઈબીજનું વિશેષ મહત્ત્વ
પંચપર્વની શરૂઆત ધનતેરસથી થાય છે. સમુદ્રમંથન દરમિયાન ભગવાન ધન્વંતરિ અમૃતકળશ સાથે પ્રગટ થયા હોવાની માન્યતા આ દિવસ સાથે જોડાયેલી છે. તેમને આયુર્વેદ અને ચિકિત્સાના દેવતા માનવામાં આવે છે. તેથી આ દિવસે ધન અને સ્વાસ્થ્યની પ્રાપ્તિ માટે પૂજા કરવામાં આવે છે.
પાંચ દિવસના ઉત્સવનો અંત ભાઈબીજથી થાય છે. તેની પાછળ યમરાજ અને તેમની બહેન યમુનાની કથા છે. માન્યતા પ્રમાણે યમુનાએ યમરાજને ઘરે બોલાવી તિલક કર્યું હતું. ત્યારથી ભાઈબીજના દિવસે બહેનો ભાઈને તિલક કરીને તેમના સુખી અને દીર્ઘાયુ જીવનની પ્રાર્થના કરે છે.
આ રીતે દિવાળીના પાંચેય પર્વ અલગ-અલગ ધાર્મિક માન્યતાઓ અને પરંપરાઓ સાથે જોડાયેલા છે. આ ઉત્સવ પ્રકાશ, સમૃદ્ધિ, આરોગ્ય અને પારિવારિક પ્રેમનો સંદેશ આપે છે.
